RESTAURATIE EN CONSERVATIE BEELDHOUWWERK
saving the past for the future...
 

TIJD VOOR MOULAGES TIJDENS DE KOUDE WINTERMAANDEN

 

 

Afgietsels van beelden in de portiek RubenshuisIn de koude wintermaanden deden we wat we konden in de portiek en het tuinpaviljoen van het Rubenshuis in Antwerpen. Door de winddichte folie rond de stellingen en het dragen van warme winterkledij konden we vrij veel reinigingswerk verzetten tijdens de koude dagen.

Maar soms was het echt te koud om bepaalde reinigingen of werkzaamheden uit te voeren. Op die momenten trokken we ons terug in ons atelier in Balegem. Daar bogen we ons over de mallen en afgietsels van beelden op de portiek. Die werden bijna tachtig jaar geleden gemaakt en zijn tot vandaag bewaard gebleven.

Afijn, we bogen ons over de resten ervan. Want de bewaring van die afgietsels verliep niet in optimale omstandigheden. Een beetje uitleg kan wellicht geen kwaad.

 

MOULAGE ALS ZIJPROJECT

Afgietsels van beelden in de portiek RubenshuisDe portiek aan het Rubenshuis is eigenlijk één grote poort waar je onderdoor kan om in de tuin terecht te komen. Die portiek is versierd met oud beeldhouwwerk. Ongeveer tachtig jaar geleden werden van die beeldhouwwerken afdrukken of mallen in gips genomen. Het was de bedoeling die afgietsels van beelden in het depot te bewaren, zodat men later de beschikking zou hebben over de originele vorm. Om de oorspronkelijke vorm te bewaren voor de eeuwigheid dus.

De redenering die erachter zat luidde als volgt: stel dat de beeldhouwwerken verslijten of kapotgaan, dan hebben we toch nog altijd een originele afdruk. Als documentatie zijn die mallen heel dankbaar. Je kan ze vergelijken met de documentatiewaarde van een oude foto, maar nog beter. Die mallen moulages of negatieve afdrukken – hoe je ze ook noemen wilt – en de positieve afgietsels van de beelden bevinden zich nu in het atelier van Lapis Arte. Bedoeling is die volledig te restaureren.

 

AFGIETSELS VAN BEELDEN IN DE PORTIEK

Afgietsels van beelden in de portiek RubenshuisBoven de bogen op de portiek bevinden zich beelden van arenden, dolfijnen, rammen, bucrania en saters, allemaal ontworpen door Rubens zelf. Bijna een eeuw geleden werden er van die beeldhouwwerken mallen gemaakt, zowel een positieve als een negatieve variant. Om een afdruk te maken werd het beeldhouwwerk rondom met gips bestreken. Maar omdat een gipsen laag achteraf niet gemakkelijk van een groot beeldhouwwerk kan worden gehaald, maakten ze de gipsen laag in verschillende stukken, volgens de techniek van toen.

Een eeuw geleden hadden ze nog geen flexibele siliconen zoals nu. De verschillende gipsen stukken pasten in elkaar als een puzzel. Je neemt eerst het ene stukje weg en dan het volgende. Er kwam trouwens nog een andere techniek bij. Als je gips giet in een mal die ook van gips is, moet je ervoor zorgen dat de lagen niet aan elkaar vasthechten. Je hebt dus een andere materiaalsoort nodig om daar tussenin te leggen. Soms werd daarvoor schellak, olie of zeep gebruikt, maar in dit geval blijkbaar klei, wat de mal een gelige kleur gaf. Vandaag gebruikt men microkristallijne was, of een natuurlijke zeep.

 

MALLEN SLECHT GECONSERVEERD

Afgietsels van beelden in de portiek RubenshuisHet stadsdepot heeft ons een nagenoeg onoplosbare gipsen puzzel bezorgd. De losse gipsen stukken werden allemaal in grote bakken verzameld, en die bakken kregen we ter beschikking. Helaas bleken veel van die stukken gebroken. Het was een echt titanenwerk om alle afzonderlijke delen weer correct in elkaar te zetten.

Sommige stukken in de bakken bleken zelfs onderdeel te zijn van een gipscollectie van een ander beeldhouwwerk. Alles zat kris kras door elkaar. Van enige systematiek was geen sprake. Dagen, zelfs weken heeft het geduurd om de stukken op de correcte plaats op de mal te positioneren. Bij het beeld van de mannelijke sater bijvoorbeeld ontbreken er heel veel stukken. Nu nog ligt onze tafel bezaaid met onderdelen die nog een plaats moeten krijgen.

 

POSITIEF EN NEGATIEF

De positieve afgietsels van de beelden ontstaan door gips in de negatieve mal te gieten. Deze positieve afgietsels zijn het resultaat dat je wilt bekomen als je zo’n mal maakt. Maar ook die kwamen helemaal gebroken aan. De vrouwelijke sater was volledig ingedrukt en in duizend stukken gebroken. Je kon die niet meer als één geheel opheffen. We hebben de vrouwelijke sater aan de achterzijde moeten verstevigen en alle stukken opnieuw positioneren, o.a. met behulp van de negatieve mal.

 

OP NAAR BETERE BEWARING?

Reinigen van beelden en muren, portiek RubenshuisNa de restauratie van de afgietsels en de mallen komen de stukken weer in het stadsdepot terecht. Sommige ervan zullen na mei 2018 tentoongesteld worden op de site van het Rubenshuis, in de tentoonstellingsruimte in de glazen doorgang. Afhankelijk van de beschikbare ruimte zal het publiek daar ook de arend kunnen zien. Die arend was in drie grote stukken en in ontelbaar veel kleinere stukken gebroken.

Wellicht het resultaat van een ondermaatse manier van bewaren. Meer dan eens werden de stukken verplaatst van de ene bewaringsruimte naar de andere, van het ene gebouw naar het andere. Lode De Clercq heeft de geschiedenis van de afgietsels bestudeerd. Hij beschreef dat ze op een bepaald moment gewoon op een hoop werden gegooid. Daarom is er ook zoveel stuk en verloren gegaan. De kop van de arend is bijvoorbeeld verdwenen. Wellicht was er een tweede exemplaar, maar ook die is weg.

 

ORIGINEEL IN STEEN WORDT GEREINIGD EN GERESTAUREERD

We doen niet aan vormherstel, we conserveren alles in de staat zoals het nu is. Eigenlijk hebben we dus de mallen en de gipsen afdrukken niet nodig. Die afdrukken tonen ons wel hoe het bijna honderd jaar geleden was. Die mallen zijn heel interessant om de staat van bewaring te zien. Als we de situatie van nu vergelijken met de situatie van toen, zien we dat bepaalde stukken kapot gegaan zijn. Zo merken we dat de poot van de arend op de portiek verdwenen is. Die is aanwezig op het afgietsel, maar niet meer op het stenen beeldhouwwerk op de portiek. Binnen honderd jaar zal men nog eens een vergelijking kunnen maken. Op dat moment zal men opnieuw kunnen verifiëren wat de tand des tijds heeft aangericht.

 

GESPECIALISEERD WERK, DIE MALLEN VAN VROEGER

Het maken van die mallen toen vereiste een heel gespecialiseerde techniek die nu totaal niet meer wordt gebruikt. Die kennis gaat dan ook verloren. De mallen van nu zijn niet meer zo complex, we hoeven niet meer te werken met al die verschillende gipsen puzzelstukjes. Bovendien gebruiken we nu siliconen in plaats van gips, wat het werk veel gemakkelijker maakt. Dat noemt men vooruitgang. Nu zouden de mallen van de beelden in de portiek van siliconen zijn.

 

MEER...

Ook geïnteresseerd in onze vorige update?

 

TERUG